Wybrane elementy agrotechniki rzepaku ozimego

W celu wykorzystania potencjału plonotwórczego rzepaku ozimego, przed jego siewem należy przeprowadzić analizę planowanej agrotechniki, która powinna dotyczyć następujących elementów: doboru odmian, wyboru stanowiska, uprawy roli, nawożenia, siewu, zwalczania chwastów, ochrony przed szkodnikami i chorobami oraz zbioru.

Dobór odmian. Wśród 46 zarejestrowanych polskich i zagranicznych odmian rzepaku w naszym regionie najczęściej wysiewane są odmiany populacyjne Californium i Lisek a także Bazyl, Bosman, Kana, Olpop. Na niewielkiej powierzchni uprawiane są odmiany mieszańcowe: Kaszub, Pomorzanin, Lubosz i Mazur. Przeprowadzone w latach 2003-2004 przez PODR w Szepietowie doświadczenia z porównaniem plonowania populacyjnej odmiany Lisek z odmianami mieszańcowymi nie wykazały na ogół zróżnicowania w plonowaniu odmian (tab.). Jednak przy analizie plonów pojedynczych doświadczeń stwierdzono lepsze plonowanie odmian mieszańcowych w niektórych punktach doświadczalnych. Swój wysoki potencjał plonotwórczy odmiany mieszańcowe ujawniają w pełni na dobrych stanowiskach i w warunkach intensywnej uprawy. Odmianom tym należy też stworzyć odpowiednie warunki do zapylania - najlepiej przez ustawienie 2-5 uli rodzin pszczelich na 1 ha plantacji.

Wybór stanowiska. Stanowisko pod rzepak powinno być tak dobrane aby możliwa była staranna uprawa i terminowy siew. Najlepszymi przedplonami są wczesne strączkowe, wczesne ziemniaki a także wieloletnie motylkowe. W praktyce rzepak najczęściej uprawia się po zbożach przerywając ich monokulturę. Ze względów fitosanitarnych nie należy rzepaku siać częściej na tych samych polach jak co 4-5 lat.

Uprawa roli. Staranna i wykonana we właściwym terminie uprawa roli sprzyja równomiernym i szybkim wschodom rzepaku. W skład uprawy roli powinny wchodzić następujące zabiegi: podorywka, uprawki pielęgnacyjne, orka, uprawa przedsiewna. Po zbożach (z wyjątkiem jęczmienia ozimego) ze względu na brak czasu, upraszcza się zespół uprawek pożniwnych rezygnując z podorywki na rzecz talerzowania lub kultywatorowania z bronowaniem. Orkę siewną należy wykonać na głębokość 18-22 cm.

Siew. Jednym z najważniejszych i najtańszych środków produkcji mających wpływ na wysokość plonu jest kwalifikowany materiał siewny. Szczególnie duża obniżka plonu występuje, gdy do siewu przeznacza się nieoryginalny materiał siewny odmian mieszańcowych. Gęstość siewu rzepaku zależy od parametrów materiału siewnego, kultury roli oraz terminu siewu. Optymalna gęstość siewu dla odmian populacyjnych wynosi 70-90 szt./m2 a dla mieszańcowych 60-70 szt./m2. Do wyliczenia ilości wysiewu stosuje się następujący wzór:

LKZ - laboratoryjna zdolność kiełkowania
PZW - polowa zdolność wschodów (w warunkach starannej uprawy roli jest bliska 100%)
MTN - masa 1000 nasion

W praktyce w zależności od podanych parametrów ilość wysiewu wynosi 3 do 5 kg/ha. Najczęściej rzepak sieje się na głębokość 1,5 do 2 cm w rozstawie rzędów 15-25 cm.
Optymalnym terminem siewu w naszym województwie jest 10 do 15 sierpnia.

Nawożenie. Rzepak ma bardzo duże potrzeby pokarmowe - przyjmuje się, że są one dwukrotnie większe w porównaniu do pszenicy ozimej. Zapotrzebowanie rzepaku na podstawowe składniki pokarmowe w przeciętnych warunkach glebowo-klimatycznych wynosi około 500 kg NPK/ha. Znajomość zasobności gleb stanowi podstawę efektywnego nawożenia mineralnego. W zależności od zasobności gleby nawożenie fosforowo-potasowe powinno być następujące (kg/ha):

Najbardziej plonotwórczym makroelementem jest azot. Rzepak wymaga dużych dawek azotu, które w zależności od przedplonu powinny wynosić przy plonie 3,5 t z ha (w kg/ha):

Przedsiewnie nawożenie azotem (20-40 kg/ha) należy stosować tylko po roślinach kłosowych. Wiosenną dawkę azotu do wielkości 100 kg/ha można wysiać jednorazowo przed ruszeniem wegetacji w formie saletry amonowej. W przypadku większych dawek, drugą część zastosować od początku tworzenia pędów kwiatowych do pełni pąkowania.

Na plantacjach, gdzie mogą wystąpić niedobory siarki, należy zastosować 30-50 kg S/ha w formie siarczanu amonu.

Pola przeznaczone pod rzepak powinny być regularnie wapnowane w zmianowaniu, gdyż rzepak należy do roślin wrażliwych na kwaśny odczyn gleby. Jeśli analiza gleby wykazuje niedobory magnezu, wówczas zamiast zwykłego wapna należy zastosować wapno magnezowe.

Rzepak jest rośliną, która dobrze wykorzystuje nawożenie organiczne. Jednak bezpośrednie stosowanie obornika pod rzepak jest utrudnione ze względu na krótki okres między zbiorem przedplonu a siewem rzepaku. Dlatego też zwykle uprawia się go w trzecim roku po oborniku. Jednak po przedplonach wcześnie schodzących z pola, gdy do siewu jest 3-4 tygodnie, można zastosować 30 t obornika na ha. Przy takiej dawce obornika, nawożenie mineralne można zmniejszyć: o 30% azot i o 50% fosfor i potas.

Zwalczanie chwastów. Chwasty najskuteczniej są zwalczane, gdy znajdują się we wczesnych fazach rozwoju. Z tych względów stosowanie herbicydów bezpośrednio po siewach lub na początku wegetacji rzepaku daje najlepsze efekty. Decyzję o celowości chemicznego odchwaszczania plantacji po wschodach chwastów należy podjąć na podstawie jej stanu oraz rodzaju i stopnia zachwaszczenia. Wiosenne odchwaszczanie rzepaku może mieć jedynie charakter interwencyjny, gdy z różnych przyczyn chwasty nie zostały zniszczone opryskami jesiennymi. W doświadczeniach odmianowych prowadzonych przez PODR Szepietowo stosowano po siewie Colzor Trio 405EC w dawce 3 l/ha. Herbicyd ten skutecznie zniszczył większość chwastów.

Handel oferuje duży wybór herbicydów do stosowania zarówno przed wschodami rzepaku, jak i po wschodach a także w okresie wiosennym. Skuteczność oprysku danym herbicydem gwarantuje ścisłe przestrzeganie instrukcji jego stosowania, która umieszczona jest na opakowaniu.
Zwalczanie chorób i szkodników. Każdego roku obserwuje się straty w plonie spowodowane chorobami grzybowymi. Najczęściej występują: zgorzel siewek, sucha zgnilizna kapustnych, czerń krzyżowych oraz szara pleśń. W doświadczeniach odmianowych prowadzonych przez PODR w Szepietowie zastosowano, po ruszeniu wegetacji, Carambę 60SL w dawce 1 l/ha, która skutecznie zwalczała większość chorób grzybowych. Fungicyd ten można również stosować od początku kwitnienia do opadania pierwszych płatków kwiatowych w dawce 1-1,5 l/ha podobnie jak Horizon 250EW w dawce 1,25 l/ha. Różnorodność fungicydów oferowana przez handel jest duża. Warunkiem ich skutecznego działania jest ścisłe przestrzeganie instrukcji umieszczonych na opakowaniach.

Do najczęściej występujących szkodników rzepaku należą: gnatarz rzepakowiec, chowacz brukwiaczek, chowacz czterozębny, chowacz podobnik, śmietka kapuścianka i słodyszek rzepakowy. Poszczególne szkodniki występujące na plantacji należy zwalczać w momencie wystąpienia progu ekonomicznej szkodliwości. Takie szkodniki jak rolnice, pchełki, gnatarz, tętniś i chowacz galasówek należy obserwować i zwalczać od września do października. Natomiast inne jak chowacz brukwiaczek, chowacz czterozębny, chowacz podobnik, słodyszek rzepakowy wiosną od marca do maja. Takie insektycydy jak Nurelle D550EC, Karate, Decis, Alfozot i wiele innych stosowane zgodnie z zaleceniami producenta skutecznie zwalczają większość wymienionych szkodników.

Zbiór. Najczęściej stosowanym sposobem zbioru rzepaku jest zbiór jednoetapowy. Do tego zbioru przystępujemy, gdy rzepak osiąga dojrzałość pełną, tj. gdy nasiona na pędzie głównym mają wilgotność około 15%, są czarne i błyszczące w łuszczynach, a na rozgałęzieniach bocznych co najmniej 90% nasion jest wybarwionych. Często straty przy zbiorze kombajnem sięgają 10-15% plonu. Straty te można ograniczyć poprzez dobre przygotowanie kombajnu do zbioru. Jednym z głównych działań jest zamontowanie aktywnego rozdzielacza łanu w zespole żniwnym, który przy wydłużonej podłodze radykalnie ogranicza osypywanie nasion rzepaku.

dr inż. Tadeusz Dworakowski, mgr inż. Jerzy Kuźmicki